Byggðarráð

Beiðnin samræmist ekki reglum um veitingu afsláttar vegna viðburða í samfélagsþágu. Byggðarráð hafnar því beiðninni.

Elín Jóna Rósinberg, sviðsstjóri fjármála- og stjórnsýslusviðs, fór yfir drög að ársreikningi sveitarsjóðs Húnaþings vestra og undirfyrirtækja fyrir árið 2025. Byggðarráð samþykkir ársreikninginn og vísar til afgreiðslu sveitarstjórnar.

Byggðarráð tekur undir mikilvægi skýrs og skilvirks regluverks. Markmið stjórnvalda á ávallt að vera að veita sem besta þjónustu með eins einföldum og skilvirkum hætti og kostur er. Ráðið fær hins vegar ekki séð að frumvarpið, eins og það er lagt fram, nái þeim markmiðum og telur að það geti þvert á móti leitt til hins gagnstæða.

Frumvarpið felur í sér verulegar breytingar á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Samkvæmt lögum nr. 7/1998 bera sveitarfélög ábyrgð á heilbrigðiseftirliti sem byggir á staðbundinni þekkingu og nálægð við íbúa og atvinnulíf. Sú þekking er forsenda árangursríks eftirlits og ekki hefur verið sýnt fram á að aukin miðstýring samrýmist þeim lagaramma eða skili betri árangri.

Þá felur frumvarpið í sér grundvallarbreytingu á stjórnskipulagi með því að draga úr hlutverki heilbrigðisnefnda eða fella þær alfarið niður. Slíkar breytingar hafa sætt verulegri gagnrýni í samráðsgátt stjórnvalda á fyrri stigum málsins, þar sem bent hefur verið á að þær veiki sveitarstjórnarstigið og færi stjórnvaldsákvarðanir fjær íbúum. Byggðarráð telur jafnframt að frumvarpið taki ekki nægjanlegt tillit til aðstæðna í dreifbýli, þar sem samræming á landsvísu getur í framkvæmd leitt til minni sveigjanleika og aukins álags á atvinnulíf utan þéttbýlis.

Óljóst er hvernig fjármögnun þeirra verkefna sem samkvæmt frumvarpinu yrðu áfram á höndum sveitarfélaga verður tryggð, nái frumvarpið fram að ganga. Byggðarráð telur það alvarlegan annmarka að ekki liggi fyrir kostnaðarmat né raunhæft mat á áhrifum frumvarpsins á fjárhag sveitarfélaga.

Þrátt fyrir markmið um einföldun er hætta á að frumvarpið leiði til aukins flækjustigs, m.a. vegna óskýrrar verkaskiptingar og mögulegs tvíverknaðar. Einnig lýsir byggðarráð áhyggjum af því að miðlæg leyfisveiting geti leitt til lengri afgreiðslutíma og verri þjónustu, sérstaklega á landsbyggðinni. Slíkar breytingar geta haft veruleg áhrif á rekstrarumhverfi lítilla og meðalstórra fyrirtækja.

Að lokum telur byggðarráð að ekki hafi verið sýnt fram á að þær athugasemdir sem komið hafa frá ESA kalli á svo víðtækar breytingar. Unnt sé að ná fram umbótum innan núverandi kerfis, sbr. umsagnir heilbrigðiseftirlita á fyrri stigum málsins.

Með hliðsjón af framangreindu, og í ljósi þeirrar verulegu gagnrýni sem fram hefur komið á fyrri stigum málsins, leggst byggðarráð Húnaþings vestra gegn því að frumvarpið nái fram að ganga í núverandi mynd. Ráðið hvetur til frekari vinnu við málið í nánu samráði við sveitarfélög landsins, með það að markmiði að tryggja raunverulega einföldun, skýra verkaskiptingu og virðingu fyrir staðbundinni þekkingu og aðstæðum.

Byggðarráð tekur undir mikilvægi þess að stjórnsýsla á sviði atvinnuvega sé skilvirk og vel skipulögð. Markmið stjórnvalda á ávallt að vera að veita sem besta þjónustu með eins einföldum og skilvirkum hætti og kostur er. Ráðið telur hins vegar að frumvarpið, eins og það er lagt fram, feli í sér of víðtæka og illa ígrundaða breytingu sem geti leitt til aukinnar miðstýringar, fjarlægðar frá atvinnulífi og veikari þjónustu, sérstaklega í dreifbýli. Ráðið gerir eftirfarandi athugasemdir við málið:

Veruleg miðstýring og samþjöppun valds
Frumvarpið felur í sér að fjölbreytt og ólík verkefni á sviði landbúnaðar, matvælaeftirlits og annarra atvinnugreina eru sameinuð innan einnar stofnunar. Hér er um að ræða grundvallarbreytingu á stjórnsýslu sem gengur lengra en eðlileg einföldun og felur í sér verulega samþjöppun valds. Einnig er gerð athugasemd við áætlaðan tímaramma en ráðið dregur í efa að unnt verði að ný stofnun af þessari stærðargráðu geti mögulega tekið til starfa 1. janúar 2027 eins og fram kemur í frumvarpinu.

Matvælaeftirlit fjarlægist sveitarfélög og nærsamfélag
Frumvarpið gerir ráð fyrir að matvælaeftirlit flytjist að verulegu leyti frá sveitarfélögum til nýrrar ríkisstofnunar. Með því rofnar tenging eftirlits við nærsamfélag, staðbundna þekkingu og ábyrgð gagnvart íbúum. Slíkar breytingar hafa sætt verulegri gagnrýni á fyrri stigum málsins og bent hefur verið á að þær geti leitt til lakari þjónustu, minni viðbragðshraða og aukinnar fjarlægðar milli eftirlitsaðila og þeirra sem sæta eftirliti.

Hætta á að landbúnaður verði jaðarsettur
Með sameiningu ólíkra málaflokka innan einnar stórrar stofnunar er hætta á að landbúnaður, sem er lykilatvinnugrein í Húnaþingi vestra og víða um land, verði hlutfallslega veikari innan stjórnsýslunnar. Landbúnaður krefst sérhæfðrar nálgunar og djúprar þekkingar og ekki er sýnt fram á hvernig tryggja eigi að sú áhersla haldist innan enn stærri stofnunar með mun víðfeðmari verkefni en verið hefur.

Veikari þjónusta við bændur og smærri aðila
Byggðarráð hefur verulegar áhyggjur af því að þjónusta við bændur og smærri rekstraraðila versni. Aðgengi að sérfræðiþjónustu, skýr samskipti og hraðvirk málsmeðferð eru lykilatriði í rekstrarumhverfi landbúnaðar. Hætta er á að slík þjónusta veikist þegar hún færist inn í stærri og miðlægari stofnun með fjölbreyttari verkefni og flóknari stjórnskipan.

Tap á sérþekkingu og yfirsýn
Sameining stofnana af þessari stærðargráðu felur í sér verulega áhættu á að sérþekking glatist eða þynnist út. Byggðarráð telur óljóst hvernig tryggja eigi að sérþekking á landbúnaði og staðbundnum aðstæðum haldist óskert við þær breytingar sem frumvarpið gerir ráð fyrir. Það kallar m.a. á markvissa dreifingu starfa um allt land.

Neikvæð áhrif á byggðaþróun og skortur á áhrifamati
Frumvarpið hefur ekki eingöngu stjórnsýsluleg áhrif heldur hefur bein áhrif á byggðaþróun. Í sveitarfélögum þar sem landbúnaður er burðarás atvinnulífs getur aukin fjarlægð í stjórnsýslu og veikari þjónusta haft neikvæð áhrif á búsetu og atvinnu. Slík áhrif hafa ekki verið metin með fullnægjandi hætti. Byggðarráð telur almennt að ekki liggi fyrir nægjanlegt mat á áhrifum frumvarpsins á landbúnað, atvinnulíf í dreifbýli og sveitarfélög. Ekki hefur verið sýnt fram á að þær breytingar sem lagðar eru til muni skila þeim ávinningi sem stefnt er að.

Staðsetning höfuðstöðva og jafnvægi í byggð
Verði frumvarpið að lögum telur byggðarráð eðlilegt að horft verði sérstaklega til þess að staðsetja höfuðstöðvar nýrrar stofnunar utan svokallaðs Hvítár-Hvítár svæðis. Með hliðsjón af umfangi verkefna stofnunarinnar og mikilvægi hennar fyrir atvinnulíf um allt land liggur beinast við að staðsetning hennar styðji við byggðaþróun og jafnvægi milli landshluta, ekki síst með hliðsjón af tengslum stofnunarinnar við landbúnað og aðrar atvinnugreinar í dreifbýli.

Með hliðsjón af framangreindu leggst byggðarráð Húnaþings vestra gegn því að frumvarpið nái fram að ganga í núverandi mynd. Ráðið hvetur til frekari vinnu við málið í nánu samráði við sveitarfélög og hagsmunaaðila, með það að markmiði að tryggja skilvirka stjórnsýslu sem tekur mið af aðstæðum um land allt og styður við landbúnað og byggðaþróun.